Demokracja Ateńska

Połowiczność reform przeprowadzonych przez Solona spowodowała, że Atenami targać zaczęły rychło wewnętrzne konflikty. Wybuchały one z ostrością tak znaczną, że występować zaczęły trudności przy obsadzaniu najwyższych stanowisk, a niektórzy z archontów samowolnie łamali zasadę kadencyjności swoich urzędów. O zyskanie realnego wpływu o władzę rywalizować zaczęły trzy ugrupowania polityczne, mające poparcie wśród członków wspólnoty obywatelskiej . Z rywalizacji zwycięsko wyszła grupa, której przewodził, należący do arystokratycznej rodziny – Pizystrat, cieszący się poparciem drobnych rolników z różnych stron Attyki, niezadowolonych z porządku wprowadzonego przez Solona, a także tych obywateli, których od udziału w życiu politycznym odsuwała arystokracja. W ten oto sposób, począwszy od roku 562/561 zaczyna się w ateńskiej polis okres tyranii Pizystratów. Zrazu dominujący wpływ na bieg spraw publicznych zyskał Pizystrat, zaś po jego śmierci (528/527 r.) jego dwaj synowie – Hippiasz i Hipparch. Kres tyranii Pizystratów nastąpił w 510 roku za sprawą zbrojnej interwencji Spartan, udzielających poparcia wrogiemu wobec Pizystratów stronnictwu, kierowanemu przez ateński ród Alkmeonidów.

Młodzi Grecy pod czujnym okiem nauczyciela, scena z filmu

Ateńska tyrania miała charakter wybitnie łagodny. O Pizystracie pozostała opinia, że rządził “raczej jako dobry obywatel niż tyran”.  Nie naruszał funkcjonowania instytucji politycznych,  nie zmieniał ich kompetencji, dbając jedynie o obsadzanie kluczowych stanowisk w państwie oddanymi sobie ludźmi. Stałą troską Pizystratów było również pozyskiwanie społecznego poparcia. Stąd brało się stosunkowo łagodne traktowanie arystokracji, wychodzenie naprzeciw niektórym oczekiwaniom attyckich chłopów. Wprawdzie nie przeprowadzono nowego podziału ziemi w ramach polis, ale Pizystrat nie wahał się udzielać chłopom pożyczek; powołał do życia także sędziów objazdowych, aby uwolnić chłopów od trudu udawania się ze sporami do Aten. Na nastroje społeczne korzystnie wpływał także doskonały  stan ateńskiej ekonomiki. Czas, gdy dominujący wpływ na życie polis mieli Pizystraci oznaczał wspaniały rozwój rzemiosła, handlu, intensyfikację eksploatacji kopalni w górach Laurion.

Zarówno Pizystrat jak i jego synowie prowadzili rozległą działalność budowlaną, ściągali na swój dwór rzeźbiarzy i poetów. Pod ich rządami Ateny wyrosły na miasto ludne, ozdobione wspaniałymi budowlami, dokonujące znacznego postępu kulturowego. Na wysoką ocenę zasługuje także prowadzona przez tyranów polityka zagraniczna.

Pół wieku tyranii przyniosło Atenom ważne zmiany we wszystkich dziedzinach. Uległa osłabieniu pozycja arystokracji, przy czym nie wynikało to bynajmniej z represji, a raczej ewolucji ateńskiego społeczeństwa, w którym grupy niearystokratyczne zyskiwały coraz wyraźniej świadomość własnych interesów, stając się uczestnikami gry politycznej, a nie tylko biernymi widzami.

Usunięcie tyranii stało się  w Atenach punktem wyjścia do głębokich zmian ustrojowych. Ich inicjatorem był przywódca arystokratycznego rodu Alkmeonidów – Klejstenes. Nie pełniąc żadnej oficjalnej funkcji w państwie, stał się on rzecznikiem żądań niearystokratycznej części społeczeństwa ateńskiego, nadając im postać programu zmian ustrojowych.  Zakres zmian dokonujących się w polis z inspiracji Klejstenesa był na tyle znaczny, iż upoważnieni jesteśmy do określenia wydarzeń 508/507 r. mianem rewolucji, wywracającej dotychczasowy porządek prawny. Charakterystyczne było przy tym, że nowy kształt ateńskiego państwa powstał nie tyle poprzez prawodawcze działanie Klejstenesa (jak działo się za czasów Solona), ile za sprawą, zapadających szybko  uchwał Zgromadzenia.

Punktem wyjścia do rewolucyjnych zmian była modyfikacja grona obywatelskiego i systemu wyborczego. Krąg ludzi uczestniczących aktywnie w życiu politycznym polis ulega poszerzeniu. Jak twierdził Arystoteles, Klejstenes dał prawo  obywatelskie “wielu niewolnikom i metojkom”. Termin “metojkowie” określa cudzoziemca stale zamieszkałego w polis, zaś “niewolnicy”  – potomków niewolnych chłopów, którym wolność dał przed wielu laty Solon.

Klejstenes zdawał sobie sprawę, że przewaga arystokracji nad ludem w znacznej mierze wywodziła się ze starej organizacji rodowej jako podstawowej w ustroju państwowym, toteż w  miejsce dotychczasowego podziału na plemiona (fyle), bractwa(fratrie) i rody(gene) wprowadził układ nowy. Istniały wprawdzie nadal fratrie i stare fyle, ale ich działalność została ograniczona do sfery kultu. Do pełnienia funkcji politycznych powołano nowe jednostki o charakterze terytorialnym: demy i dziesięć nowych fyl.

Podstawową komórką politycznej wspólnoty stały się demy (był to obszar niewielki, analogiczny do dzisiejszej gminy). Trudno jest stwierdzić ile demów istniało w Atenach za czasów Klejstenesa. Być może liczba ponad 150 demów, charakterystyczna dla okresu późniejszego oddawała realia czasów Klejstenesa. Regułą było, iż w 18 roku życia zapisywano obywateli na listy demów. Przynależność do nich była dziedziczna i nie podlegała korekcie w przypadku zmiany miejsca zamieszkania.

Charakter terytorialny miało także dziesięć stworzonych  przez Klejstenesa nowych fyl. Każda z nich była tak wyznaczona, iż zawierała w sobie wszystkie części składowe ateńskiej społeczności. Nie było zatem możliwe zdominowanie fyli przez przedstawicieli arystokracji, a co za tym idzie umniejszenie wpływu uboższych członków wspólnoty na bieg spraw publicznych.

Sposób działania nowego systemu wyborczego widać najlepiej na przykładzie Rady Pięciuset - instytucji, która rozpoczęła swój polityczny żywot od czasów Klejstenesa. Każdy dem wybierał najpierw określoną liczbę członków, którzy musieli mieć ponad 30 lat, należeć do jednej z trzech pierwszych klas majątkowych i najwyżej raz zasiadać w Radzie Pięciuset. Liczba wybranych przez dem kandydatów była proporcjonalna do liczby zamieszkujących go obywateli.  Spośród wybranych tą drogą członków demów każda fyla wyznaczała przez losowanie 50 swoich przedstawicieli. Wybrana w ten sposób Rada Pięciuset stawała się reprezentantką całości wspólnoty obywatelskiej, tak z punktu widzenia społecznego jak i terytorialnego. Jako taka stawała się jedną z kluczowych instytucji systemu politycznego stworzonego przez Klejstenesa. Do podstawowych zadań Rady należało przygotowanie obrad Zgromadzenia, które nie mogło przystąpić do głosowania  nad uchwałą, jeśli wcześniej nie stała się ona przedmiotem Rady. Regułą było także, iż członkowie Rady przewodniczyli obradom Zgromadzenia, kontrolowali urzędników (z możliwością pociągnięcia ich do odpowiedzialności), dokonywali wstępnego badania kandydatów na urzędników i członków nowej Rady przed ich losowaniem.

Rada składająca się ze znacznej liczby członków nie mogła być organem funkcjonującym permanentnie, czego wymagał nowy system polityczny. Jej członkowie, często ludzie żyjący w osadach rozsianych po całej Attyce, nie byli w stanie spędzać całego roku swej kadencji w mieście. Zaradzono tym trudnościom poprzez wprowadzenie systemu polecającego członkom jednej fyli (50 osobom)  pełnienie stałej służby w budynku Rady przez okres jednej dziesiątej roku. Przebywający w mieście członkowie Rady ponosili pełną odpowiedzialność za jej funkcjonowanie,  podejmowali wszelkie niezbędne działania polityczne, mieszczące się w ramach ich kompetencji.

Zwoływane systematycznie Zgromadzenie staje się od czasów Klejstenesa podstawową instytucją życia publicznego. Tu zapadają kluczowe dla państwa decyzje ze sfery polityki wewnętrznej i zagranicznej. Ważną innowacją w sposobie obrad Zgromadzenia pozostaje przyjęcie zasady dozwalającej wszystkim zabrać głos, zgłosić własny projekt uchwały. Trzymano się przy tym reguły, iż nad wnioskiem zgłoszonym przez obywatela nie głosowano od razu. Musiał on być szczegółowo przedyskutowany, porównany z istniejącymi już przepisami. Taki tryb pozwalał na podejmowanie wyważonych decyzji.

Reformy Klejstenesa pozostawiły Areopag, do którego należeli tradycyjnie byli archonci. Kompetencje tego ciała zostają jednak ograniczone, przejęte częściowo przez Radę Pięciuset. Nie znaczy to wszakże, iż Areopag staje się instytucją mało znaczącą. Jego uprawnienia (m.in. znaczne kompetencje sądownicze, kontrola działalności innych  ciał politycznych, wypowiadanie się na temat  ich zgodności z prawem) pozwalają mu odgrywać nadal znaczącą rolę w polis.

Reformy Klejstenesa nie ominęły także kolegium urzędniczego. W związku z podziałem polis na 10 fyl, liczba  ta określać będzie odtąd liczbę urzędników danej kategorii. Dziewięciu archontom dodano zatem sekretarza, aby dopełnić kolegium do 10. Konsekwencją reform Klejstenesa było także powołanie, nieco już później, kolegium 10 strategów wybieranych w fylach. Dowództwo naczelne sprawowane było jednak po dawnemu przez archonta polemarchosa.

Tradycja przypisała Klejstenesowi zaprojektowanie procedury politycznej, która miała zabezpieczyć stworzony przez niego ustrój przed ewentualnością odrodzenia się tyranii. Celem jej było usunięcie tych osobistości, które zdobyły sobie tak silna pozycję, że mogły się pokusić o objęcie tyrańskiej władzy. Co roku na Zgromadzeniu stawiano obecnym pytanie czy zasadne jest uruchomienie procedury ostracyzmu. Jeśli większość odpowiedziała twierdząco, przystępowano, już w innym terminie, do składania głosów wypisanych na skorupkach (gr. ostraka, stąd nazwa procedury ostracyzm). Umieszczano na nich imiona polityków, których należało usunąć z życia politycznego. W głosowaniu winno było wziąć udział co najmniej 6000 obywateli po to, by było ono prawomocne. Ten, którego wskazała większość głosujących obywateli, musiał iść na dziesięcioletnie wygnanie, ale jego dobra nie ulegały konfiskacie, rodziny nie prześladowano, a jego prawa polityczne po powrocie nie były uszczuplone. W języku polskim przyjęła się dla tej procedury nazwa “sąd skorupkowy”. Jest ona nietrafna, gdyż ostracyzm nie miał nic wspólnego z sądem; nie orzekano tu winy ani jej nie udowadniano. Całość miała charakter zabiegu politycznego,  dla zainteresowanego niemiłego, ale nie będącego w żadnym sensie karą.    Ostracyzm został wprowadzony pierwotnie jako zabezpieczenie przed tyranią. Już jednakże w V wieku stał się on często wykorzystywanym narzędziem w walce politycznej. Sięgano po nie by tym skuteczniej rozprawić się z przeciwnikami politycznymi.

Reformy Klejstenesa nie stanowiły bynajmniej kresu doniosłych przemian ustrojowych dokonujących się w Atenach. W kolejnych latach postępowało uszczuplanie kompetencji tych instytucji, które nie przystawały do nowej rzeczywistości politycznej demokratyzującej się polis, zwiększał się wpływ ludu na kluczowe dla państwa decyzje. W 487/486 roku wprowadzono istotną reformę modyfikującą  pozycję archontów. Dotychczas wybierano ich imiennie po jednym z każdej fyli. Odtąd miano ich losować spośród kandydatów wybranych przez demy. Efektem tego posunięcia było zmniejszenie politycznego znaczenia urzędu archonta. Funkcję tę przestają pełnić ambitni politycy, którzy rywalizować będą odtąd o dostęp do kolegium strategów.

Demokracja ateńska zyskała swą dojrzałą postać za sprawa reform dwóch wybitnych polityków rozwijających swą działalność około połowy V wieku – Efialtesa  i Peryklesa. Zasługą Efialtesa było ograniczenie znaczenia Areopagu – tradycyjnej ostoi wpływów arystokracji, który mimo dotychczasowych zmian ciągle zajmował poczesne miejsce w strukturze ustrojowej państwa (nadzorował ustawodawczą działalność Zgromadzenia poprzez badanie zgodności stanowionych przez niego wniosków z aktualnym porządkiem prawnym, kontrolował działalność urzędników, miał ogólny nadzór nad moralnością, wyposażony był w ważne kompetencje sądownicze). W 462 roku Zgromadzenie podjęło decyzję o odebraniu Areopagowi wszystkich jego uprawnień politycznych. Areopag ostał się tedy jako trybunał sądzący niektóre przestępstwa o charakterze religijnym ponadto umyślne zabójstwa, zranienia oraz podpalenia. Znaczenia reformy Efialtesa trudno jest przecenić. Za sprawą decyzji 462 roku usunięto wszak ostatnią barierę instytucjonalną na drodze ewolucji ustroju ku jego konsekwentnie demokratycznej postaci. Przekazując ważne kompetencje Areopagu Zgromadzeniu, Radzie Pięciuset i Sądom Przysięgłych powiększono świadomie obszar politycznej aktywności ludu.

Dzieło tragicznie zmarłego Efialtesa kontynuował Perykles, wywierający przez z górą trzydzieści lat przemożny wpływ na życie polityczne Aten. Pozycja jego stała się szczególnie silną po zwycięskim zakończeniu batalii ze stronnictwem arystokratycznym i zdominowaniu kolegium strategów (począwszy od roku 444/443 Perykles wybierany był rokrocznie przez lat 15 na stratega). Trzy decyzje Peryklesa zasługują na szczególne podkreślenie: dopuszczenie trzeciej klasy majątkowej do najwyższych urzędów (w tym również do urzędu archonta), dalsze uszczuplenie kompetencji sądowych Areopagu (część jego uprawnień przekazano Sądom Przysięgłych) i wreszcie wprowadzenie płatności urzędów. Zasada ta ważna była szczególnie dla uboższych członków wspólnoty, którzy dotąd piastując określone funkcje nie mogli liczyć na uzyskanie z tego tytułu zapłaty.  Za sprawą reformy Peryklesa   wprowadzono płace państwowe dla sędziów, którzy mieli obecnie do czynienia z wzrastającą ciągle liczbą spraw. Aby mieć wyobrażenie o skali zobowiązań finansowych polis wobec sędziów wypada wspomnieć, iż w ramach ateńskiego sądownictwa ludowego działało 6000 obywateli wybieranych corocznie spośród wszystkich chętnych , po 600 osób z każdej fyli.  Z tego grona powoływano mniejsze komplety sędziowskie liczące, w zależności od rodzaju sprawy, od 201 do 1501 członków. W wyjątkowych wypadkach komplet zbierał się w pełnym składzie 6000 osób. Z kasy publicznej opłacano początkowo tylko członków Sądów Przysięgłych. Z czasem zasadę tę rozciągnięto także na tych obywateli, którzy uczestniczyli w pracach Rady Pięciuset.

 

Tagi: , , , , ,