Literatura grecka

Wielką nowością kultury greckiej VIII wieku p.n.e jest powstanie literatury pisanej, wyrastającej z tradycji literatury ustnej, która sięgała swymi korzeniami jeszcze epoki mykeńskiej.

Dziedziczy ona po poprzednich pokoleniach język poetycki, a także tematykę swych dzieł opowiadających o czynach bogów i bohaterów. Spośród wielu utworów, które powstały w pierwszych pokoleniach twórców literatury pisanej przetrwały m.in., uznawane za arcydzieła „Iliada” i „Odyseja”. Obydwa utwory są poematami o znacznych rozmiarach. „Iliada” zawiera 15537 wersów, „Odyseja” – 12160.

grecka literatura

W przeciwieństwie do innych gatunków literackich, „Iliada” i „Odyseja” przeznaczone były nie do śpiewu, lecz do śpiewnej recytacji, której wprawdzie towarzyszył akompaniament muzyczny wykonywany na instrumencie strunowym, ale był on na pewno ubogi i monotonny. Poematy takie Grecy nazywali epe (tyle co „słowa”), od tego terminu pochodzi współcześnie używane określenie epika.

Zawarte w poematach mity o wojnie trojańskiej  i przygodach Odysa nie są bynajmniej zapisami kronikarskim, lecz dokonana została  w nich selekcja faktów, które układają się  w bardzo kunsztowną konstrukcję. Tematem „Iliady” nie jest wojna trojańska lecz wydarzenia  40 dni konfliktu, przypadające na dziesiąty rok oblegania Troi przez Greków. Poeta nią zamierza nawet zdarzeń tych dni  opowiadać systematycznie, ale buduje swoje  opowiadanie wokół motywu sporu między Achillesem i Agamemnonem i jego daleko sięgających konsekwencji. W tę podstawową ramę wkomponowane są  sceny bitewne, opisy pojedynków, posiedzeń rady i wiecu wojowników, obrazy obleganego miasta, pogrzebu Patroklosa i igrzysk na jego cześć. Liczba wątków ubocznych jest znaczna. Znalazło się miejsce dla wykazu władców greckich, którzy wzięli udział w wyprawie wraz z podaniem liczby przyprowadzonych przez nich okrętów. Także strona przeciwna została systematycznie opisana  w tzw. katalogu trojańskich sojuszników.

W „Odysei” odnajdujemy kilka wątków, z których wyróżnić możemy dwa podstawowe: nowelistyczny (powrót męża po latach do wiernej żony, napastowanej w czasie jego nieobecności i zemsta dokonana na dręczycielach) i baśniowy (opowieści pełne nadzwyczajnych zdarzeń, strasznych potworów, cudownych ocaleń). Dodatkowy wątek wprowadza wyprawa Odysa do świata zmarłych, gdzie zostaje mu objawiona przyszłość, podróż jego syna Telemacha, do przyjaznych dworów w celu zasięgnięcia wieści o zaginionym ojcu. Treść ułożona jest wymyślnie, w zręcznie zestawionych kilku planach. Część przygód Odysa opowiedziana jest wprost, część włożona jest w usta bohatera. Przeplatają się sceny z Itaki ze scenami dziejącymi się w innych miejscach.

„Odyseja” różni się od „Iliady”  tonem, atmosferą, przedmiotem zainteresowania. Obok zwykłych dla poezji bohaterskiej tematów (czynów wojennych, scen z życia bogów, uczt i igrzysk) pojawiają się opisy i innych sytuacji, w tym również i tych całkiem codziennych, których w „Iliadzie” było o wiele mniej. Uwaga poety skupia się na człowieku, który stara się dać sobie radę w sytuacjach nieprzewidzianych w „kodeksie” heroicznym.

Grecy byli przekonani, że autorem obu poematów był poeta imieniem Homer. O jego pochodzeniu, życiu nic wszakże nie byli w stanie  precyzyjnego powiedzieć.  Owa niewiedza dała początek poważnemu bardzo sporowi ogniskującemu  się wokół postaci Homera. Czy była to postać historyczna, skąd pochodził?; kiedy spisał swoje utwory?; czy spod jego pióra wyszły obydwa czy jeden tylko poemat? – to najważniejsze pytania, które stawiali sobie historycy literatury.  Większość ze współczesnych  badaczy przyjmuje dziś tezę,że oba utwory są dziełem jednego genialnego poety, przy czym „Iliadę” uważa się za dzieło młodzieńcze , „Odyseję” zaś za napisaną w wieku znacznie późniejszym. Argumentami przemawiającymi za tą teorią  są: jednolita technika kompozycyjna obydwu poematów, jedność stylu, języka, budowy wiersza, wreszcie fakt,iż pod względem akcji „Odyseja” jest przemyślanym uzupełnieniem „Iliady”. Nie ulega dziś także wątpliwości, że poematy powstały na obszarze, na  którym mówiono dialektem jońskim. Najczęściej sądzi się, że ojczyzną Homera było któreś z miast małoazjatyckiej Jonii, skolonizowanej u progu Wieków Ciemnych przez osadników bliskich jeszcze tradycjom mykeńskiego świata. Pewnym pozostaje również to, iż data kompozycji poematów musi się zmieścić wewnątrz przedziałów: wiek IX – pocz.VIII (wynalazek pisma) i poł. VII wieku. Współcześnie najczęściej przyjmuje się, że „Iliada” powstała w poł. VIII w, zaś „Odyseja”  na przełomie VIII/VII wieku.

Jako dzieła sztuki „Iliada” i „Odyseja” są niedoścignionym wzorem poezji epickiej. Bogaty i piękny język obydwu poematów przedstawia obrazy pełne prawdy życiowej, kreśli proste i wyraziste charaktery, maluje sceny pełne dramatycznej grozy lub ujmujące głębokością i subtelnością uczuć. Dzieła Homera kształtowały zarówno pojęcia religijne, jak i społeczne i estetyczne Greków.

Twórczość literacka okresu archaicznego nie ograniczała się do kontynuowania tradycji epiki. Powstały w tym okresie zupełnie nowe typy poezji, które dzisiejsi badacze określają ogólną nazwą „liryki”. Utwory liryczne najczęściej powstawały dla wąskiego kręgu mężczyzn biorących udział w zebraniu towarzyskim zwanym sympozjonem. Ale mogły być również przeznaczone dla grupy ludzi zgromadzonych na obchodach publicznego święta, na weselu, pogrzebie lub uroczystościach ku czci sportowców, którzy zwyciężyli na igrzyskach. To,że poeci pisali dla określonej grupy, z jednorazowej okazji, nie znaczy wcale, że ich myśl ograniczała się do tak wąskiego horyzontu. Wręcz odwrotnie, widać często, że mieli oni na względzie cały świat grecki i nieograniczoną przyszłość, pisali dla chwili  bieżącej, ale jednocześnie i dla wieczności.

Grecy zaliczali do liryki tylko utwory przeznaczone do śpiewania przy akompaniamencie liry lub auloi (rodzaj podwójnego oboja czy klarnetu). Tak rozumiana liryka dzieliła się na monodyczną (śpiewaną solo) i chóralną (wykonywana przez tańczący i śpiewający chór)

Liryka rozumiana w  sensie nowożytnym tego terminu zawiera, oprócz utworów, które Grecy traktowali jako liryczne, również kilka typów przeznaczonych już nie do śpiewu, lecz do recytacji (choć najczęściej przy akompaniamencie auloi). Przykładem tego typu utworów są m.in. elegie.

Jednym z najstarszych, a zarazem najwybitniejszych twórców elegii był żyjący w Sparcie ok. VII w. Tyrtajos. Był autorem pełnych zapału elegii wojennych, w których zachęcał  współobywateli do walki z Messeńczykami, sławił odwagę i męstwo żołnierzy spartańskich głosząc, że cnoty te są jedyną drogą prowadzącą do zwycięstwa.

Kunsztowne elegie polityczne wyszły także spod pióra Ateńczyka Solona. W swoich utworach pisanych na przełomie VII/VI wieku wzywał Ateńczyków do walki z Megaryjczykami, wyrażał swoje poglądy religijno – moralno – polityczne w obliczu bieżącej sytuacji w polis.

Wielką sławę jako poetka liryczna zdobyła sobie Safona, żyjąca w VI wieku na wyspie Lesbos. Jej twórczość obejmowała 9 ksiąg (6000 do 9000 wierszy), na które składały się pieśni weselne, hymny i modlitwy do bóstw, pieśni miłosne i pieśni do przyjaciółek. Z twórczości tej zachowało się w dobrym stanie kilka pieśni i kilkaset fragmentów wierszy. Ocalałe utwory świadczą o bogactwie tematyki i wielkości talentu poetyckiego, o wrażliwości na piękno przyrody i o szczerości uczucia. Safona pierwsza w literaturze greckiej potrafiła wyrazić najsubtelniejsze odcienie wrażeń doznawanych pod wpływem uczucia miłości. Nie tylko umiała skorzystać z poetyki Homera, lecz także sięgnęła do twórczości ludowej.

Nową jakość w rozwoju greckiej literatury przyniosła epoka klasyczna (termin epoka klasyczna obejmuje z punktu widzenia historycznego dwa stulecia: od początku wieku V aż do roku  338 p.n.e. W sensie kulturowym określenie „klasyczny”  definiuje szczytowy okres rozwoju cywilizacji greckiej, przypadający właśnie na wieki V i IV p.n.e.). W okresie archaicznym literatura, a przede wszystkim poezja, rozwijała się poza Grecją właściwą, na wyspach Morza Egejskiego i na wybrzeżach Azji Mniejszej, w epoce klasycznej natomiast zaznacza się wyraźne zogniskowanie życia literackiego w Atenach, które po wojnach perskich wkraczają w fazę najbujniejszego rozkwitu. Równocześnie z owym przesunięciem geograficznym następują zmiany jakościowe literatury: słabnie i ostatecznie zanika liryka jońska, w ktorej do głosu dochodziły przede wszystkim  uczucia indywidualne, rodzi się natomiast wielki dramat attycki, zwrócony ku problemom zbiorowości, ku najpotężniejszym, najbardziej ważkim ideom moralnym i religijnym własnych czasów. Obok tego gatunku, który okres swego najwyższego wzlotu kończy w istocie u schyłku wieku V p.n.e., dynamicznie rozwija się proza attycka  w dwóch swoich najważniejszych gałęziach: historiografii i wymowie.

Wiek V p.n.e. jest jednak przede wszystkim epoką tragedii attyckiej. Początek  tragedii łączył się z kultem Dionizosa: powstała ona bowiem z pieśni chóralnej – dytyrambu śpiewanego ku czci boga wina przez chór odziany w koźle skóry (stąd nazwa tragedii: tragon ode – pieśń kozłów), mający wyobrażać satyrów towarzyszących Dionizosowi. Według Arystotelesa punktem wyjścia dialogu tragediowego była opozycja chóru i „przewodnika” dytyrambu: obrzędowy śpiew kozłów – satyrów  zmienia się w dialog między chórem a przewodnikiem. Z czasem zmianie ulega także tematyka owych dytyrambów – tragedii: opowieści o Dionizosie zaczęto zastępować innymi mitami. Przedstawienia tragedii zostały włączone ok, 534 r. do uroczystości Wielkich Dionizjów. Pierwsza tragedia, która została wystawiona pod opieką polis, była dziełem Tespisa. Jego zasługą było wprowadzenie dialogu scenicznego oraz dodanie pierwszego „odpowiadacza” chóru – aktora; tym dialogiem była rozmowa między przewodnikiem chóru a pierwszym aktorem. Wcześnie zaczęto urządzać – nie wiemy dokładnie kiedy, być może od 484 r. – agony (konkursy) tragedii. Każdy autor miał zgłosić do konkursu tzw. tetralogię – trzy tragedie i jeden dramat satyrowy. Wszystkimi kosztami związanymi z wystawieniem jednej tetralogii polis obarczała kogoś z bogatych obywateli. Konkurs trwał trzy dni , każdego wystawiano jedną tetralogię. Konkursowe jury stanowiło dziesięciu wylosowanych obywateli. Przedstawieniami komedii polis zaczęła się opiekować później, gdyż dopiero od 486 r. Od tego czasu urządzano zawody komediopisarzy w ramach święta Lenajów. Co rok trzech poetów wystawiało z okazji tego święta po jednej komedii. Później zaczęto urządzać przedstawienia dwóch komedii również z okazji Wielkich Dionizjów.

Tragedia grecka swoją wielkość zawdzięcza twórczości trzech dramatopisarzy: Ajschylosa (VI/V w. p.n.e.), Sofoklesa (V w.p.n.e.) i Eurypidesa (V w. p.n.e.). Najstarszy z trójki wielkich – Ajschylos pochodził z rodziny arystokratycznej. Jego młodość przypadła na czasy upadku Pizystratów i ugruntowania w Atenach ustroju demokratycznego. Brał czynny udział w walkach Greków z Persami pod Maratonem i Salaminą. W ostatnich latach życia poeta wszedł w konflikt z władzami ateńskimi . Uszedł więc na Sycylię, by tam rychło zakończyć życie. Ajschylos napisać miał 70 tragedii i 20 dramatów satyrowych, z czego zachowało się, obok wielu tytułów i fragmentów, 7 sztuk w całości, pośród nich „Persowie”, „Błagalnice”, „Siedmiu przeciw Tebom” .

Ajschylos wprowadził na scenę drugiego aktora, wysunął dialog na pierwszy plan, ograniczając rolę chóru, udoskonalił strój aktorów. Wielką rolę w jego tragediach odgrywa element muzyczny, zarówno partie chóralne jak i solowe. Ten najstarszy z trójki wybitnych tragików greckich zdołał wznieść się w  swoich dramatach na wyżyny prawdziwej poezji. Tragedie Ajschylosa rozgrywają się zawsze w kręgu ważkich problemów moralnych i religijnych, dla których poeta potrafi odnaleźć w micie lub w historii odpowiedni materiał fabularny i stworzyć potężne postaci, zdolne udźwignąć ciężar reprezentowanych przez nie idei. Bohaterów Ajschylosa cechuje niemal olimpijska wielkość i posągowość, nawet jeśli los lub wola bogów skazały ich na upadek. Uderzającym rysem tych tragedii jest z jednej strony głębia i waga głoszonych idei, z drugiej natomiast majestatyczność i dostojeństwo stylu, prostota i liryczność języka.

Sofokles, młodszy o jedno pokolenie od Ajschylosa, żył i tworzył w okresie największej świetności Aten. Jego twórczość obejmowała ok. 120 tragedii i dramatów satyrowych, z czego zachowało się jedynie 7 tragedii (mi.in. „Antygona”, „Król Edyp”, „Elektra”) i obszerny fragment dramatu satyrowego „Tropiciele”. Sofokles ma wielkie zasługi w zakresie techniki wystawiania dramatu: wprowadził trzeciego aktora, dzięki czemu ograniczona została rola chóru, a rozszerzył się dialog i rozbudowana została akcja tragedii. Wprowadził także dekoracje sceniczne. Sofokles zogniskował w swojej twórczości nowe tendencje ideowe tragedii greckiej. Głównym przedmiotem jego zainteresowania staje się człowiek, jego wielkość i upadek, jego namiętności i pragnienia. Bohaterowie dramatów Sofoklesa przypominają raczej postaci eposów homeryckich niż surowe, nadludzkie figury tragedii Ajschylosa.

Ostatni z trzech wielkich tragików ateńskich, Eurypides,  należał do tego pokolenia, dla którego dzieje wojen perskich były już tylko historią. O ile przekonania Sofoklesa ukształtowały się pod wpływam tradycji, w której centralne miejsce zajmowała wiara w bogów i zaufanie do pewnych ideałów politycznych, o tyle Eurypides był człowiekiem epoki prądów intelektualnych, pozostających pod znakiem idei sofistów i nauki Sokratesa. Wszystko to odzwierciedliło się w sceptycznym stosunku dramatopisarza do bogów i tradycji religijnej, a także w krytycznej ocenie szeregu aktualnych problemów politycznych i społecznych.

Eurypides napisać miał 92 dramaty, z czego w całości zachowało się 17 tragedii (m.in. „Medea” , „Helena”) i jeden dramat satyrowy „Cyklop”.

Dla uchwycenia istoty dzieł Eurypidesa warto zwrócić uwagę na fakt, iż był on wielkim nowatorem w dziedzinie dramatu. Z nieporównywaną wnikliwością i znajomością duszy ludzkiej ukazywał w swoich tragediach wszystkie złe i dobre strony natury człowieka: jego namiętności i pragnienia, szlachetność i podłość, dobroć i okrucieństwo, zdolność do poświęceń i bezprzykładny egoizm. Przedstawiając ludzkie słabości, grzechy i upadki dramatopisarz nie potępia, lecz stara się odkryć i zrozumieć istotę praw władających duszą  i życiem człowieka. Eurypides traktował mity z dużą swobodą, poddając je własnej interpretacji i zmieniając w nich często dość istotne szczegóły.  Zajmował krytyczne stanowisko wobec problemów religii, odrzucał bowiem konwencjonalne i wyidealizowane wizerunki bogów, utrwalone w greckiej tradycji religijnej. W sprawach polityki był tragediopisarz przeciwnikiem tyranii i oligarchii; potępiał wojny uważając je za jedno z największych nieszczęść  rodzaju ludzkiego.

Obok tragedii i dramatu satyrowego w epoce klasycznej, tak w wieku V, jak i IV p.n.e. dynamicznie rozwijała się komedia attycka. Jej najwybitniejszym przedstawicielem był żyjący na przełomie V i IV wieku Arystofanes, po którym zachowało się w całości jedenaście utworów oraz fragmenty trzydziestu trzech innych. Do najbardziej znanych należą: „Pokój”, „Rycerze”, „Osy”, „Ptaki”, „Chmury”. Teatr komiczny Arystofanesa ma pewne cechy, które stanowią o jego oryginalności  i bezsprzecznej wielkości. Jednym z najbardziej uderzających rysów tych komedii jest ogromna, niczym nie skrępowana fantazja: prawie wszystko jest tutaj grą wyobraźni, która nią cofa się przed pomysłami wręcz karkołomnymi. Nieustanne łączenie prawdy  ze zmyśleniem, fikcji z rzeczywistością, poetyckiej baśni z obrazami najbardziej realistycznymi tworzy niepowtarzalną atmosferę tych sztuk, w których wszystko jest możliwe, wszystko prowokuje widza wprawia go w osłupienie i olśniewa. Arystofanes po mistrzowsku posługuje się wszystkimi rodzajami komizmu: parodią, karykaturą, ironią, obscenicznym dowcipem, wyszukanym żartem, dwuznaczną grą słów. A przede  wszystkim potrafi z niezrównaną celnością uderzać w samo sedno najważniejszych problemów swych czasów, atakować z niesłychaną śmiałością wpływowe osobistości polityczne, obnażać zło, fałsz, bezprawie.

Wiek V i IV p.n.e. jest również okresem niezwykle bujnego rozkwitu greckiej, a w szczególności attyckiej prozy artystycznej. Szczególne jej osiągnięcia odnotować można w dziedzinie historiografii, w której, w tej epoce, wysuwają się na plan pierwszy dwa wielkie imiona: Herodot z Halikarnasu i Tukidydes z Aten.

Herodot, którego Cyceron nazwał później „ojcem historiografii” żył w V wieku p.n.e.; przez wiele lat przebywał w Atenach, gdzie wszedł w bliskie kontakty z Peryklesem i ludźmi z jego otoczenia. Dzieło życia Herodota to „Dzieje”, opisujące historię zmagań Persów z Grekami. Zasługi  Herodota dla historiografii polegały nie tylko na barwnym i żywym przedstawianiu zdarzeń mających olbrzymie znaczenia dla dalszego biegu dziejów Grecji, ale przede wszystkim na tym, że jako pierwszy historyk grecki poddał badaniu i weryfikacji wypadki poprzedniego stulecia, zdecydowanie odchodząc od upoetyzowanego, bezkrytycznego przedstawiania odległej przeszłości. Z drugiej jednak strony Herodot, w całej pełni uświadamiając sobie, że ciągi wypadków historycznych posiadają racjonalne przyczyny i motywacje, nie umiał znajdować praw rządzących historią ani też głębszych, politycznych uzasadnień poszczególnych wydarzeń. Całe jego dzieło przenika też koncepcja religijna, w myśl której dzieje są realizacją woli i sprawiedliwości bożej; winy popełnione przeciwko bogom pociągają za sobą nieuchronne kary.

Drugi wielki historyk epoki klasycznej, Tukidydes (żył na przełomie V/IV w. p.n.e.), był młodszy od Herodota o jedno pokolenie. Dziełem jego życia jest „Wojna peloponeska”. Tukidydes odcina się zdecydowanie od  całej poprzedniej  historiografii, która w dużym stopniu zajmowała się objaśnianiem mitów. Bada niesłychanie skrupulatnie przyczyny i przebieg wojny peloponeskiej, aby w sposób naukowy odkryć prawidłowości rządzące procesami historycznymi. Tukidydes traktuje wydarzenia historyczne z racjonalistycznego punktu widzenia, usuwa zatem całkowicie ingerencje czynników nadprzyrodzonych w dzieje, którymi jego zdaniem kierują nie bogowie, ale wyłącznie ludzie – zgodnie ze swoją „naturą”, czyli własnym interesem. Obiektywizm autora „Wojny peloponeskiej”, a także wybór i krytyka źródeł, oparcie relacji historycznej przede wszystkim na autopsji i na wnikliwej, krytycznej analizie różnych wersji wypadków, znanych jedynie na podstawie opowiadania świadków, a także wykorzystywanie dokumentów i akt urzędowych, zapewniły jego dziełu charakter w pełni naukowy, czyniąc zeń wzór dla późniejszych historyków.

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 9.0/10 (1 vote cast)
Literatura grecka, 9.0 out of 10 based on 1 rating

Pasujące wątki:

  • literatura grecka
  • literatura
  • literatura starożytnej grecji
  • yhs-002
  • tragedia grecka
  • najwieksza tragedia grecka
  • w którym wieku powstała literatura grecka
  • tragednia attycka streszczenie
  • starożytna grecja dzieła teatr
  • poezja epicka rzymska

Tagi: , , , , , , , , , , , , ,